Choć jego zbiory zostały zapoczątkowane już w 1908r., w momencie powołania do życia wałbrzyskiego Muzeum, które z założenia miało za zadanie dokumentowanie przeszłości miasta i regionu, jak przystało na typowe Heimatmuseum, to jako samodzielny dział w strukturze organizacyjnej placówki powstał dopiero
w połowie lat 60. , z chwilą jej reorganizacji i specjalizacji. Początkowo, z uwagi na profil programowy Muzeum,
był to Dział Historii Miasta Wałbrzycha, następnie od 1975r., po uokręgowieniu instytucji, Dział Historii Regionu, a od 1999r. ostatecznie jest to Dział Historii Miasta i Regionu.

Obecnie zajmuje się gromadzeniem, opracowywaniem i udostępnianiem ruchomych dóbr kultury
z zakresu historii jak i dnia dzisiejszego, przede wszystkim miasta Wałbrzycha i powiatu wałbrzyskiego, zgodnie
ze znowelizowanym zapisem statutowym.

Dział obejmuje trzecią co do wielkości, po ceramice i geologii, grupę zabytków w zbiorach Muzeum, o dużej rozmaitości i różnym poziomie artystycznym i historycznym, w sumie stanowiącą o życiu codziennym i kulturze tutejszych mieszkańców oraz otaczającym ich środowisku przyrodniczo-geograficznym. Wyodrębnić w niej można kilka następujących zespołów jak: ikonografia, archiwalia, dokumentacja życia społecznego po 1945r. numizmatyka, weksylologia, kartografia i górnictwo.

Najliczniej reprezentowana jest ikonografia, swoistego rodzaju kronika minionego czasu, która dostarcza cennych i interesujących informacji m. in. do architektury i układu przestrzennego dawnego Wałbrzycha
i niektórych miejscowości położonych nie tylko na terenie powiatu wałbrzyskiego, ale i całego Pogórza Sudeckiego. W zbiorze tym na szczególną uwagę zasługuje kolekcja rycin, począwszy od miedziorytniczego widoku z lotu ptaka Świdnicy z 1623r. G. Linznera i sztychowanych obrazów Książa z 1. poł. XVIII w. według rysunków F. B. Wernera, poprzez XIX-wieczne prace, m. in. artystów z kręgu kowarskiego, znanych i cenionych popularyzatorów śląskiego krajobrazu, jak miedzioryty i akwaforty F. A. Tittla, litografie C. T. Mattisa,
E. W. Knippla, C. J. Riedena, często ręcznie kolorowane, po chromolitografie berlińskiego wydawcy
A. Dunckera, bądź staloryty K. U. Hubera do rysunków wziętego legnickiego malarza T. Blätterbauera, czy choćby grafiki, m. in. popularnego w okresie międzywojnia wałbrzyskiego artysty plastyka Rudolfa Krafta.

Tę część zespołu ikonograficznego zamyka grupa odrealnionych obrazów samego Wałbrzycha, zwłaszcza jego pejzażu przemysłowego, na który składa się skromna kolekcja współczesnej grafiki artystycznej wałbrzyskich twórców: W. K. Chrobaka, A. Fleischera, K. Głaza, Z. Kobylańskiego, A. Szelesa, Z. Więckowskiego. Obok rycin, a także znajdujących się w zbiorze rysunków i akwareli, m. in. z malowniczymi wizerunkami Wałbrzycha lipskiego artysty F. Fischera, po współcześnie tworzących, np. Ludwika Jaksztasa, stosunkowo licznie prezentowany jest tu zbiór archiwalnych zdjęć miasta i okolic, pochodzących z lat 1870-1939 , a powstałych głównie w wałbrzyskich atelier fotograficznych A. Leisnera, J. Tatzelta, C. Maya, W. Mittmanna, G. Kohlheima. Zbiór ten dopełnia kolekcja starej fotografii portretowej , typu np. carte de visite , z wizerunkami co znaczniejszych mieszczan i włościan wałbrzyskich, głównie z końca XIX w.

Godny uwagi jest tu również zgromadzony zestaw widokówek, przede wszystkim wałbrzyskiej ilustrowanej karty pocztowej z lat 1895-1939, która za pośrednictwem bogatej, niekiedy dość wyszukanej szaty graficznej dokumentuje minioną rzeczywistość miasta i okolicy.

Kolejną grupę w zbiorach działu stanowią archiwalia, dotyczące życia tutejszych mieszkańców przed 1945r., wzbogacone o egzemplarze dawnej prasy lokalnej, jak: "Waldenburger Kreisblatt", "Waldenburger Wochenblatt", "Waldenburger Zeitung" i zestawione tematycznie wycinki prasowe, pochodzące z wałbrzyskich gazet, zwłaszcza "Schlesische Bergwacht", "Mittelschlesische Gebirgszeitung" i "Neues Tageblatt". Spora część zebranych tu dokumentów to spuścizna po ludziach związanych swym pochodzeniem i działalnością z miastem i regionem. Należą do nich pamiątki i dokumenty osobiste, korespondencja, manuskrypty, maszynopisy rozpraw, odczytów, sprawozdań, dyplomy, a nawet wizytówki. Ponadto zgrupowane są tu liczne akcydensy informacyjne i manipulacyjne w postaci ogłoszeń, afiszy, plakatów, ulotek, zaproszeń, programów, katalogów, prospektów i innych pism ulotnych oraz druków z XIX w. i początku XX w.

Do licznych należą również zbiory składające się na tzw. dokumentację życia społecznego po 1945r., czy dokumentację współczesności, która obejmuje swoim zakresem cały szereg zagadnień życia społeczno-politycznego, gospodarczego i przede wszystkim kulturalnego miasta i regionu po zakończeniu drugiej wojny światowej, rejestrując na bieżąco wszelkie aktualności życia i wybrane jego aspekty. Zespół zawiera, analogicznie do zbioru archiwaliów, wiele różnorodnych materiałów: od afiszy, plakatów, odezw, ulotek, poprzez programy imprez, katalogi wystaw, zaproszenia, formularze, bilety, blankiety, po różnego typu realia,
np. plakietki, proporczyki, znaczki, itp.

Odrębną grupę wśród posiadanych przez Dział obiektów tworzy numizmatyka, której trzon stanowi pieniądz zastępczy emitowany na Śląsku w latach 1914-1924, na który składa się zestaw urzędowych i prywatnych bonów zastępczych, różnych typów i odmian, ze szczególnym uwzględnieniem wałbrzyskich edycji, w tym monet porcelanowych. Pozostałe zabytki numizmatyczne to niewielki zbiór głównie monet, zwłaszcza drobnej monety obiegowej bitej na Śląsku począwszy od 2. poł. XI w. do końca XVI w., a przede wszystkim konwencjonalnej monety austriackiej i niemieckiej z okresu od XVI do XX w. Kolekcję uzupełnia mały zbiór z zakresu falerystyki
i sfragistyki z m.in. typariuszem pieczęci pismowo-herbowej Jana Henryka VI von Hochberg z Książa i przede wszystkim medalierstwa, gdzie można znaleźć zarówno medal pamiątkowy wybity w 1856r. z okazji wybudowania w Wałbrzychu nowego ratusza, jak i np. medal - Nagrodę Honorową Wystawy Rzemiosła
i Przemysłu Powiatu Wałbrzyskiego z 1879r. W zbiorach Działu znajdują się także chorągwie i sztandary różnych związków i organizacji , w tym i sztandary szkolne, które składają się na małą kolekcję weksylologiczną.

Ponadto Dział posiada zbiór kartograficzny, złożony głównie z map śląskich z okresu do XVIII do XX w., włącznie z edycją pierwszego atlasu Śląska, zestawionego z 16 map wykonanych w latach 1722-1740, a wydanego
w 1752r. przez znaną norymberską oficynę spadkobierców Homanna oraz np. mapą z 1829r. utworzonego
w 1818r. powiatu wałbrzyskiego.

Kolekcje Działu Historii Miasta i Regionu zamyka nieduży zbiór z zakresu historii górnictwa węglowego, przez pięć wieków jednej z dominant gospodarczych miasta i regionu, która obok płóciennictwa najsilniej wycisnęła swoje piętno na ich obliczu. Tworzy go zestaw lamp górniczych oświetlenia osobistego i ogólnego, narzędzia pracy, przyrządy miernicze, części dawnego i obecnego ubioru górniczego oraz atrybuty z nim związane, jak np. laski paradne, szable, a także komplet granicznych kamieni górniczych nieistniejących wałbrzyskich kopalni, np. "Tempels -Grube" w Starym Zdroju, "Ernestine-Grube" w Podgórzu, "David-Grube" w Konradowie, "Emilie Anna Grube" w Jabłowie, czy "Abendröthe Grube" w Gorcach.

Niektóre z obiektów spośród przedstawionych zespołów tematycznych można zobaczyć na prezentowanej aktualnie w Muzeum niewielkiej wystawie stałej poświęconej w całości dziejom Wałbrzycha, a ściślej wybranym zagadnieniom z jego przeszłości, niestety z uwagi na obecne warunki i możliwości, jedynie w lapidarnym skrócie.

W ośmiu wertykalnych witrynach zostały kolejno zasygnalizowane następujące tematy
składające się na obraz dziejów miejscowości, jak:

• początki Wałbrzycha, osady położonej w historycznych granicach ziemi
  świdnickiej, które według legendy sięgają 1191r., a pierwsza historyczna wzmianka pochodzi z 1305r., kiedy Wałbrzych był już parafią i nazywał się Waldenberc
• rozwój urbanistyczno-architektoniczny Wałbrzycha, który około 1426r. otrzymał prawa miejskie, licząc wówczas około 200 mieszkańców trudniących się głównie uprawą roli i hodowlą bydła, miasta typu otwartego tj. pozbawionego obwarowań i jednocześnie do 1809r. miasta prywatnego pozostającego najdłużej we władaniu rodów Czettritzów i Hochbergów
• tkactwo lniane, któremu miasto zawdzięczało swoją egzystencję i rozwój od XV do końca XVIII w.,
  a które stanowiło w owym czasie podstawowe zajęcie tutejszej ludności
• rozwój rzemiosła wałbrzyskiego, które obok płóciennictwa również rozwijało się w mieście i organizowało w cechy, np. wałbrzyski cech stolarzy, wałbrzyski cech szewców itd.
• kowalstwo i ślusarstwo, jako przykład, z uwagi na bogatą kolekcję, innych form działalności rzemieślniczej
• wiek XIX - Wałbrzych ośrodkiem produkcji porcelany i szkła, w którego dzisiejszych granicach działało wówczas cztery manufaktury porcelany i trzy huty szkła
• wiek XIX i 1. poł. XX w. - Wałbrzych ośrodkiem górnictwa węgla kamiennego, którego początki sięgają XVw., nawiązując do tradycji znacznie wcześniejszego na tym terenie górnictwa kruszcowego.

 

Dział Historii Miasta i Regionu
Kierownik Działu
Starszy Kustosz - mgr Maria Solecka
Kustosz - mgr Jarosław Graniczny
Kontakt: historia@muzeum.walbrzych.pl
Tel. 74 664 60 30